بسمه تعالي
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد علوم و تحقيقات اردبيل
بدينوسيله تاييد مي‌شود پايان‌نامه خانم سميه باوفا دانشجوي مقطع کارشناسي ارشد رشته جغرافيا و برنامه ريزي شهري تحت عنوان: ” تحليل چند معياره مبتني بر GIS براي مکان يابي بيمارستان( مطالعه موردي: شهر اردبيل) ” از لحاظ محتواي علمي و فرمت ويرايش و نگارشي پايان‌نامه كامل و بدون نقص مي‌باشد. يك نسخه پايان‌نامه اصلاح شده، تايپ شده و بدون نقص به اينجانبان اساتيد راهنما و مشاور تحويل گرديده است لذا انجام مراحل تسويه حساب و فارغ‌التحصيلي نامبرده بلامانع مي‌باشد.
نام و نام خانوادگي استاد راهنما تاريخ امضاء
دکتر محمد تقي معصومي
نام و نام خانوادگي استاد مشاور تاريخ امضاء

نام و نام خانوادگي مدير گروه: تاريخ امضاء
دکتر محمدتقي معصومي

تعهد نامه اصالت پايان نامه تحصيلي
اينجانب سميه باوفا دانش آموخته مقطع کارشناسي ارشد ناپيوسته در رشته جغرافيا و برنامه ريزي شهري که در تاريخ 04/ 06/1393 از پايان نامه خود تحت عنوان” تحليل چند معياره مبتني بر GIS براي مکان يابي بيمارستان( مطالعه موردي: شهر اردبيل)” با کسب نمره 18 و درجه بسيار خوب دفاع نموده ام بدينوسيله متعهد مي شوم:
1) اين پايان نامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي که از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه، کتاب، مقاله و…) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آنرا در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) اين پايان نامه قبلاً براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي (هم سطح، پايين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاهها و موسسات آموزشي عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و… از اين پايان نامه يا رساله داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي پذيرم و دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگي: سميه باوفا
تاريخ و امضاء
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد علوم و تحقيقات اردبيل
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.A.)
رشته جغرافيا و برنامه ريزي شهري
موضوع
تحليل چند معياره مبتني بر GIS براي مکان يابي بيمارستان( مطالعه موردي: شهر اردبيل)
استاد راهنما
دكتر محمدتقي معصومي
نگارش
سميه باوفا
سالتحصيلي
93 -1392
سپاسگزاري:
سپاس سزاوار پروردگاري است که لطف و رحمت بي کرانش همواره در لحظه لحظه هاي زندگي، روشنگر و اميد بخش راهم بود.
بر خود لازم مي دانم از استاد ارجمندم، جناب آقاي دکتر محمدتقي معصومي که با راهنمايي هاي علمي و تلاش هاي بي شائبه، مرا در ثمر رسيدن اين پايان نامه ياري نموده اند، صميمانه تشکر و قدر داني مي نمايم.
با تقدير و درود فراوان خدمت پدرو مادر عزيز و برادران و خواهر دلسوز و فداکارم که پيوسته جرعه نوش جام تعليم و تربيت، فضليت و انسانيت آن ها بوده ام و همواره چراغ وجودشان روشنگر راه من در سختي ها و مشکلات بوده است. با تشکر خالصانه خدمت همه کساني که به نوعي مرا در به انجام رساندن اين مهم ياري نموده اند و نفس خيرشان و دعاي روح پرورشان بدرقه ي راهم بود
با يک دنيا محبت تقديم به؛
پدر و مادرم
که مشوق و حامي هميشگي من در کسب علم و دانش بوده اند و هر چه دارم از زحمات آن هاست
تقديم به؛
برادران و خواهر عزيزم به پاس عاطفه سرشار و گرماي اميد بخش وجودشان که در اين سردترين روزگاران بهترين پشتيبان است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده 1
فصل اول: کليات تحقيق
1-1 مقدمه 3
1-2 بيان مسئله 3
1-3 اهداف تحقيق 5
1-4 اهميت تحقيق 5
1-5 سوالات تحقيق 5
1-6 پيشينه تحقيق 5
1-7 روش تحقيق 6
1-8 روش تجزيه و تحليل داده ها 6
1-9 تعريف واژه ها 7
فصل دوم: ادبيات و مستندات، چاچوب ها و مباني، سابقه و پيشينه تحقيق
2-1 مقدمه 9
2-2 مکان يابي 10
2-3 ويژگي هاي موثر بر مکان يابي 11
2-4 انواع مدل هاي مکان يابي به روش کيفي و کمي 11
2-4-1 مدل کيفي 11
2-4-1-1 نمره دهي 11
2-4-1-2 روش فازي 12
2-4-2 مدل کمي 12
2-4-2-1 مدل هاي مکان يابي روي سطح 13
2-4-2-2 مدل هاي مکان يابي روي شبکه 13
2-5 انواع مراکز خدمات درماني 13
2-5-1 اراضي خدمات درماني 13
2-5-2 سرانه کاربري درماني 14
2-6 بيمارستان 15
2-6-1 مکان يابي بيمارستان 15
2-6-2 ويژگي هاي موثر در انتخاب مکان بيمارستان 15
2-7 معيارهاي مکان يابي بيمارستان 17
2-7-1 نزديکي به مراکز مسکوني 17
2-7-2 فاصله از مراکز صنعتي 18
2-7-3 فضاهاي سبز 18
2-8 روش هاي تعيين اولويت گزينه ها 18
2-8-1 روش ترکيب خطي وزني (WLC) 18
2-8-2 فرآيند تحليل سلسله مراتبي (AHP) 19
2-8-2-1 چارچوب مفهومي فرآيند تحليل سلسله مراتبي 19
2-8-2-2 ساختن سلسله مراتبي 19
2-9 روش AHP 20
فصل سوم: روش تحقيق
3-1 مقدمه 23
3-2 موقعيت جغرافيايي اردبيل 23
3-3 ويژگي هاي جغرافيايي 24
3-4 تاريخچه شهر اردبيل 25
3-5 ساختار جمعيتي و اجتماعي اردبيل 26
3-5-1 جمعيت شهري اردبيل 26
3-5-2 تعداد خانوار در شهر اردبيل 26
3-5-3 بعد خانوار در شهر اردبيل 27
3-6 کاربري زمين شهري 27
3-6-1 وضعيت نظام کاربري اراضي اردبيل 29
3-6-1-1 دسترسي به خدمات درماني 30
3-6-1-2 کاربري تجاري 31
3-6-1-3 کاربري آموزشي 31
3-6-1-4 کاربري ورزشي 32
3-7 وضعيت کالبدي زير ساخت ها و خدمات موجود 32
3-7-1 برخورداري از شبکه آب و فاضلاب 32
3-7-2 برخورداري از شبکه تلفن و مخابرات 33
3-7-3 برخورداري از شبکه برق 33
فصل چهارم: تجزيه و تحليل و بيان نتايج حاصله از تحقيق
4-1 مقدمه 35
4-2 تعريف معيارها و تهيه لايه هاي مورد نظر 35
4-3 طبقه بندي مجدد داده ها 36
4-3-1 نزديکي به مراکز مسکوني 37
4-3-2 دسترسي به شبکه هاي ارتباطي اصلي 38
4-3-3 نزديکي به فضاي سبز شهري 41
4-3-4 فاصله از کارگاه هاي صنعتي 43
4-3-5 فاصله از مراکز بيمارستاني موجود 44
4-3-6 فاصله از رودخانه 46
4-3-7 نقشه کاربري اراضي شهري 48
4-4 روش AHP 52
4-5 همپوشاني (Overlay) کردن لايه هاي اطلاعاتي با استفاده از GIS 55
فصل پنجم: بحث و تفسير و نتيجه گير و جمع بندي
5-1 نتيجه گيري 58
5-2 پاسخ به سوالات تحقيق 59
5-3 پيشنهادات 60
منابع و مآخذ 63
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول (2-1) سرانه تاسيسات درماني پيشنهادي شهرهاي ايران 14
جدول (2-2) مقياسي براي مقايسه دو به دو 20
جدول (3-1) جمعيت و متوسط نرخ رشد ساليانه نقاط شهري کشور و شهر استان اردبيل 26
جدول (3-2) مقايسه بعد خانوار شهر اردبيل با کشور در سال 1385 27
جدول (3-3) مشخصات بيمارستان هاي شهر اردبيل 30
جدول (3-4) برخي شاخص هاي بخش بهداشت و درمان شهرستان اردبيل 31
جدول (4-1) ارزش گذاري لايه هاي اطلاعاتي بر حسب فاصله 36
جدول (4-2) ارزش گذاري کاربري ها بر اساس درجه تناسب آن ها براي ايجاد مراکز بيمارستان 49
جدول (4-3) مقياسي براي مقايسه دو به دو 52
جدول (4-4) وزن دهي لايه هاي اطلاعاتي 55
جدول (4-5) وزن نهايي معيارها 55
فهرست نمودارها
عنوان صحفه
نمودار(4-1) مقايسه زوجي معيارها………………………………………………………………………………..53
نمودار(4-2) مقايسه زوجي معيارهاي سازگار……………………………………………………………………53
نمودار (4-3) مقايسه زوجي معيارهاي ناسازگار…………………………………………………………………54
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه (3-1) موقعيت شهر اردبيل در شهرستان، استان و کشور 23
نقشه (4-1) مراکز مسکوني شهر اردبيل 37
نقشه (4-2) فاصله و ارزش گذاري بر حسب فاصله از مراکز مسکوني 38
نقشه (4-3) راه هاي ارتباطي شهر اردبيل 39
نقشه (4-4) فاصله و ارزش گذاري بر حسب فاصله از راه هاي ارتباطي 40
نقشه (4-5) فضاي سبز شهر اردبيل 41
نقشه (4-6) فاصله و ارزش گذاري بر حسب فاصله از فضاي سبز 42
نقشه (4-7) مراکز صنعتي شهر اردبيل 43
نقشه (4-8) فاصله و ارزش گذاري بر حسب فاصله از مراکز صنعتي 44
نقشه (4-9) مراکز بيمارستاني و درماني شهر اردبيل 45
نقشه (4-10) فاصله و ارزش گذاري بر حسب فاصله از مراکز بيمارستاني و درماني 46
نقشه (4-11) منابع آب هاي سطحي 47
نقشه (4-12) فاصله و ارزش گذاري بر حسب فاصله از منابع آب هاي سطحي 48
نقشه (4-13) کاربري اراضي شهر اردبيل 50
نقشه (4-14) ارزش گذاري کاربري اراضي 51
نقشه (4-15) ارزش گذاري نهايي و اولويت بندي زمين هاي شهري براي ايجاد بيمارستان 56
نقشه نهايي (5-1) نشان دهنده مکان هاي مناسب براي استقرار مراکز بيمارستاني 59
چکيده
موضوع دسترسي به خدمات شهري از جمله مسائل مهمي است كه ابعاد گوناگون امور شهري را تحت تأثير قرار مي دهد. خدمات بهداشتي- درماني نمونه اي از اين دسته است كه الزام در دسترسي مناسب به آن ها براي تمامي افراد ضروري مي باشد. تصميم گيري براي مكانيابي مراكز خدمات بهداشتي – درماني از جمله بيمارستان نه تنها از نظر نحوه ارائه خدمات و تحميل هزينه ها به استفاده كنندگان حائز اهميت است بلكه خود در توسعه شهر و تعيين الگوي توزيع مكاني تقاضا براي سكونت تأثير قابل ملاحظه اي دارد. در اين مطالعه، هدف عمده سنجش ميزان كمبود بيمارستان ها در سطح شهر اردبيل، چگونگي توزيع جغرافيايي و مكانيابي بهينه اين مراكز با توجه به استانداردها و ضوابط علمي بوده است. سپس با بهره گيري از امكانات سامانه اطلاعات جغرافيايي و تجزيه و تحليل دادهها و در نهايت با بهره گيري از شاخص همپوشاني براي مكانيابي بهينه فضاهاي شهري به منظور احداث بيمارستان در اين شهر اقدام شد. در اين پژوهش داده هاي مكاني از روي نقشه هاي رقومي تهيه و داده هاي توصيفي نيز با استفاده از آمار و پژوهش هاي کتابخانه اي جمع آوري گرديد. سپس براي هر يك از عوامل تأثيرگذار در مكانيابي بيمارستان، لايه هاي مرتبطه (مراکز مسکوني، فضاي سبز، شبکه ارتباطي، کاربري اراضي، فاصله از مراکز صنعتي، فاصله از مراکز بيمارستاني موجود، فاصله از رودخانه) تهيه شد و در هر لايه حريم كاربري ها مشخص گرديد؛ سپس با توجه به ميزان تأثير هر يك از معيارها و مقايسات زوجي به روش AHP و به کمک نرم افزار Expert choice وزن لايه ها محاسبه شد، نهايتاً با بهره گيري از نتايج حاصل از تلفيق لايه هاي اطلاعاتي، زمين هاي شهر اردبيل براي انتخاب مكان مناسب احداث بيمارستان در 4 دسته از عالي تا ضعيف تقسيم بندي گرديد. نتايج حاصله نشان مي دهند كه توزيع فعلي بيمارستان در منطقه مورد مطالعه متناسب با توزيع جمعيت نيست وبيشتر بيمارستان ها در قسمتهاي مركزي شهر متمركز هستند. ضمناً مكان هاي تعيين شده براي بيمارستان، از نظرزمان دسترسي براي شهروندان مناسب مي باشد.
کلمات کليدي: بيمارستان، مکان يابي، اردبيل،AHP، GIS
فصل اول
کليات تحقيق
1-1 مقدمه
شهرنشيني روندي مثبت است و شهرها موتور توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي هستند. ليکن در شهرهاي کنوني کيفيت زندگي شهري از نظر آسايش، ايمني و زيبايي با افت شديد رو به رو گرديده است. متاسفانه برنامه ريزي شهري معاصر نه تنها نتوانسته است بر اين مشکلات فائق آيد بلکه گاهي خود به تشديد آن ها کمک کرده است(کريمي،1385).
در دهه اخير به ويژه با توجه به هزينه هاي بالاي خدمات پزشکي ناشي از توسعه و تکامل تکنولوژي پزشکي و نيز مشکلاتي که از نظر تامين مالي اين هزينه ها براي اغلب دولت ها فراهم بوده است، سياست گذاران و دولتمردان پذيرفته اند که بهداشت و درمان يک مسئله اجتماعي صرف نبوده و بايد جنبه هاي اقتصادي نيز مورد توجه و بررسي قرار گيرد. لازم به ذکر است که در کشور ايران بيش از 5 درصد توليد ناخالص داخلي و 5 تا 10 درصد هزينه هاي دولت به اين بخش اختصاص يافته است(فرح آبادي و همکاران،1389).
اما بررسي ها نشان مي دهد که بيش از نيمي از منابع ملي بهداشتي در کشورهاي مختلف به هدر مي روند و در کشورهاي توسعه نيافته، منابع محدود به صورت ناکارآمد مصرف مي شوند و اعتبارات عمومي صرف خدماتي مي شود که تناسب و اثر بخشي لازم را ندارند لذا ارزيابي عملکرد واحد هاي ارائه دهنده خدمات سلامتي، امروزه به موضوع بسيار مهمي تبديل شده و استفاده از نتايج ارزيابي ها، به عنوان يک ابراز مديريتي غير قابل چشم پوشي، براي تمام مديران در سطوح مختلف سيستم سلامت عموميت يافته است(فرح آبادي و همکاران،1389).
بنابراين اين پايان نامه برآن است که به مسئله جا نمايي مکان هاي بهينه جهت استقرار مراکز درماني در شهر اردبيل پرداخته تا در صورت مهيا بودن شرايط مالي براي مسئولان در مکان هاي مناسب مراکز بيمارستاني احداث گردد تا شهروندان دسترسي راحت تري به مراکز درماني بويژه بيمارستاني داشته باشند.
1-2 بيان مسئله
از آن جايي که ايجاد مراکز خدماتي جديد مستلزم صرف هزينه هاي زيادي مي باشد، بنابراين تعيين بهترين مکان اين مراکز به نحوي که تعداد بيشتري از شهروندان از خدمات آن بهره مند شوند، بسيار مهم است. عدم انتخاب محل بهينه براي ايجاد يک بيمارستان مشکلاتي را ايجاد خواهد کرد که از سال هاي گذشته در شهرهاي بزرگ کسب شده است و حاکي از آن است که مکان يک بيمارستان نزديک فضاي سبز و پارک ها و دور از مناطق تجاري و شلوغ انتخاب گردد، راههاي دسترسي به آن مناسب باشد يا به عبارت ديگر در نزديکي را ه هاي اصلي شهر قرار داشته باشد، به مراکز با تراکم جمعيتي بالا نزديک باشد تا تعداد بيشتري از شهروندان از خدمات آن بهره مند شوند و در نهايت در فاصله مناسبي از مراکز بيمارستاني موجود باشد تا توزيع خدمات درماني در دورن شهر مناسب باشد (فرح آبادي و همکاران، 1390).
دسترسي به خدمات درماني را مي توان از دو بعد فقدان کاربري و عدم قرارگيري مناسب آن مورد بررسي قرار داد، فقدان يک فعاليت نياز به احداث يک کاربري در يک منطقه است اما عدم قرارگيري مناسب مقوله اي است که يک فعاليت مکان يابي مناسبي نداشته و منجر به اتلاف وقت، انرژي، هزينه رفت و آمد، کاهش دسترسي، اجبار به استفاده بيشتر از اتومبيل و… مي گردد (خاکپور و همکاران، 1390).
سيستم اطلاعات جغرافيايي تکنيکي کمي در تصميم گيري، تعيين روندها و مکان يابي است که در مطالعات مربوط به مکان و سطوح مختلف برنامه ريزي به کار گرفته مي شوند، روي آوردن به سيستم اطلاعات جغرافيايي امروزه از جمله کا رآترين شيوه ها براي ارتقاي سياست گذاري و نيز بهبود برنامه ريزي و اجراي طرح هاي شهري به شمار مي رود. بنابراين برخوداري از يک شبکه اطلاعات جغرافيايي پيشرفته و کامل، بهترين زمينه را براي برنامه ريزي هاي گوناگون فراهم مي آورد و موجب افزايش بهره وري در اجراي طرح ها، حتي در بخش هاي مختلف خدمات شهري مي شود (احمدي و همکاران، 1390).
شهر اردبيل به عنوان مرکز استان اردبيل و به واسطه عواملي از قبيل مهاجرت روستا-شهري رشد فزاينده طبيعي جمعيت و نظاير اينها، با افزايش بيش از حد جمعيت و در نتيجه رشد فيزيکي بي برنامه در برخي از مناطق شهري مواجه بوده است. در حالي که از نظر توزيع فضايي بهينه و مکان گزيني عادلانه براي کاربري هاي خدمات عمومي مخصوصا خدمات بهداشتي و درماني که دسترسي سريع و به موقع و راحت به آن ها داراي اهميت است، فضاي متناسبي در نظر گرفته نشده است. معمولا استقرار بسياري از عناصر شهري و عمدتا انتفاعي بيشتر تابع ساز و کار هاي اقتصادي رقابت آزاد است، اما عناصر شهري عمومي غير انتفاعي را نمي توان يکسره به ساز و کارهاي اقتصادي بازار واگذار کرد، بلکه لازم است براي جبران ناکارآمدي هاي باراز به تصميم ها و سياست هاي مبتني بر منافع تمسک جست که وظيفه اصلي برنامه ريزان و واحدهاي خدمات عمومي بهداشتي و درماني از آن جمله اند(يکاني فرد،1380). بنابراين، مي توان گفت که برنامه ريزان مي کوشند توزيع مراکز خدماتي را در محيط هاي شهري بهينه سازند و اين توزيع متناسب با توزيع جمعيت و با ميزان تقاضا در نقاط مختلف شهر باشد.
1-3 اهداف تحقيق
1- ارايه گزارشي از وضعيت و مشکلات وضع موجود شهر اردبيل در خصوص تعداد و نحوه توزيع مکان هاي مراکز بيمارستاني.
2- ارايه الگوي علمي و مناسب در جهت مکان گزيني صحيح بيمارستان با استفاده از GIS.
1-4 اهميت تحقيق
تخصيص بهينه و صحيح مکان يابي بيمارستان مي تواند بسياري از مسايل و مشکلات شهري را حل کند. به طوري که هر چقدر شهر بزرگتر باشد وضعيت تخصيص مکان يابي و توزيع آن پيچيده تر مي گردد. با توجه به اينکه مطالعه موردي تحقيق حاضر، شهر اردبيل مي باشد و توسعه شهر نيز روندي تصاعدي دارد بنابراين دقت در مکان يابي بيمارستان بسيار با اهميت و ضروري است. از اين رو توجه به فضاهاي مورد نيازي که ضامن سلامت جسم و روح شهروندان است، در برنامه ريزي و ساختار شهر ضروري به نظر مي رسد. در اين زمينه نحوه توزيع، سازگاري و مطلوبيت، کمبودها و نارسايي هايي مورد بررسي و ارزيابي قرار مي گيرد.
1-5 سوالات تحقيق
با توجه به نقش و اهميت مکان يابي بيمارستان پژوهش حاضر سعي بر آن دارد به سوالات ذيل پاسخ دهيد.
1- تا چه اندازه بيمارستان هاي احداث شده در شهر اردبيل جوابگوي نيازهاي شهروندان است؟
2- تا چه اندازه مکان هاي بيمارستان بهينه است؟
1-6 پيشينه تحقيق
در سال هاي اخير در عرصه ي ساماندهي مکاني- فضايي کاربري هاي مربوط به خدمات درماني مطالعات گسترده اي صورت گرفته است. از جمله ي اين تحقيقات که در غناي پايه هاي نظري تحقيق حاضر، نقش موثر داشتند مي توان به موارد زير اشاره کرد :
عزيزي معتقد است که اگرچه ارائه خدمات بهداشتي و درماني در شهرها سابقه اي طولاني دارد، ليكن در زمينه مكان يابي مراكز خدمات درماني وبهداشتي پيشينة درازمدتي وجود ندارد و سابقه اين گونه مطالعات به دهه 1970 ميلادي بر ميگردد. درسال 1979دپارتمان بهداشت و تأمين اجتماعي انگلستان به توسعه استراتژيك مراكز خدمات بهداشتي و درماني توجه نشان داد و ازآن پس مطالعاتي در اين زمينه آغاز گرديد. طي سالهاي 1982-1980 اين مطالعات در اتريش دنبال شدند. ايده مکان يابي مراکزبيمارستاني را شخصي به نام”لسلي ميهيو”در کالج بيرک برک لندن به انجام رساند.
محمدي(1382) براي مکان يابي مراکز خدمات درماني در منطقه 5 تهران از GIS استفاده نموده و به اين نتيجه رسيده است که مکان يابي مراکز خدمات درماني در منطقه 5 تهران مناسب توزيع نشده است و با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافياي مي توان مکان يابي بهينه انجام داد.
محمدي(1383) براي مکان يابي مراکز امداد رساني در شرايط وقوع زلزله از GIS و روش ارزيابي چند معياري AHP استفاده نموده به اين نتيجه رسيده است که خصوصيات جمعيتي,مکاني و عملکردي فضاي شهري در مکان يابي مراکز امداد رساني مهم هستند،همچنين با به کار گيري روش هاي علمي چون GIS و ارزيابي چند معياري مانند AHP توانسته است سايت هاي مختلف را مقايسه نموده و سايت مطلوب را با توجه به معيارهاي مختلف بدست دهد.
عزيزي(1383) براي تحليل توزيع فضايي و تحليل شبکه مراکز بهداشتي و درماني شهر مهاباداز GIS استفاده نموده و به اين نتيحه رسيده است که استفاده از اين سيستم با در نظر گرفتن شرايط و خصوصيات مختلف پديده کالبدي،اجتماعي،اقتصادي و فرهنگي شهر در مکان گزيني صحيح مراکز خدمات درماني و بهداشتي نسبت به مدل ها و روش هاي ديگر مناسب بوده و جامعيت دارد. غ7
ابراهيم زاده و همکاران (1389)، مطالعه اي تحت عنوان برنامه ريزي و ساماندهي فضايي و مکاني خدمات بهداشتي و درماني را با استفاده از GIS، در شهر زنجان انجام دادند. نتايج حاصل از اين پژوهش مشخص ساخت که مکان فعلي اکثر مراکز درماني (بيمارستان ها) در شهر زنجان با معيارهاي علمي و ضرورت هاي اين کاربري مطابقت ندارد.
طحاري مهرجويي و همکاران (1390) در مطالعه اي جهت شناسايي و الويت بندي عوامل مؤثر بر بهبود کيفيت خدمات بهداشتي و درماني از تکنيک هاي تصميم گيري چند شاخصه در شهرستان يزد استفاده کردند. به اين نتيجه دست يافتند که مديران مراکز بهداشتي و درماني، با استفاده از تکنيک هاي تصميم گيري چند شاخصه قادر خواهند بود تا به الويت بندي و برنامه ريزي جهت تقويت واصلاح نابساماني ها بپردازند.
اشقلي و همکاران (1391)، به ارزيابي الگو هاي مکان يابي بيمارستان در شهر تبريز پرداختند. در اين مطالعه با توجه به 13 معيار سازگار و ناسازگار، از مدل هاي AHP و شاخص همپوشاني استفاده شده است. نتايج حاصل نتايج نشان دهنده اين امر است که شمار بيمارستان و تخت هاي موجود در برخي مناطق کافي نيست.
حاتمي نژاد و همکاران (1391) در مطالعه اي به مکان يابي مراکز بهداشتي – درماني، با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي در منطقه چهار شيراز پرداختند. دراين مطالعه زمين هاي منطقه چهار را به 4 گروه عالي، خوب، متوسط و ضعيف طبقه بندي کردند. نتيجه مطالعه نشان داد که زمين هاي مناسب جهت احداث بيمارستان در نزديکي مناطق مسکوني، فضاي سبز و راه هاي ارتباطي واقع شده اند.
زو و وو (2012) در مطالعه اي در پکن به مکان يابي بهينه جهت احداث بيمارستان پرداخته اند. در اين مطالعه از روش AHP به عنوان يکي از روش¬هاي تحليل چند معياري و GIS استفاده شده است. نتايج مطالعه نشان داد، استفاده از فرآيند تحليل سلسله مراتبي در مکانيابي بيمارستان در محدوده مورد مطالعه بسيار کارآمد بوده است
1-7 روش تحقيق
دستيابي به اهداف تعيين شده در هر پژوهش نيازمند تدوين روش تحقيق مشخص است . روش تحقيق بايد به گونه اي تنظيم گردد که ضمن تجزيه و تحليل مسائل و ابعاد مختلف موضوع مورد نظر، از طريق فرضيات در نظر گرفته شده بتوانند به نتيجه مطلوبتري دست يابد
نوع اين مطالعه توصيفي – تحليلي است. همچنين به لحاظ هدف تحقيق اين پژوهش را مي توان جزو تحقيقات کاربردي محسوب داشت. در اين تحقيق از روشهاي مختلف کتابخانه اي، مشاهده اي استفاده شده است. تعريف معيارها و ارزش گذاري و استاندارد سازي معيارها و وزن دهي معيارها و استفاده از نرم افزارExpert choice در تعيين مکان يابي بهينه بيمارستان محورهاي اصلي اجراي طرح را تشکيل مي دهند.
1-8 روش تجزيه و تحليل داده ها
ابتدا داده هاي مکاني از منطقه مورد نظر جمع آوري شده، سپس داده ها وارد پايگاه اطلاعاتي شده و به صورت لايه هاي اطلاعاتي مختلف ذخيره شده است، به منظور الگو سازي به هر کدام از لايه هاي اطلاعاتي براساس ميزان اهميتي که در مکان يابي بيمارستان دارند، وزن مناسبي اختصاص داده شده. پس از تجزيه و تحليل با استفاده از مدل همپوشاني شاخص ها مکان مناسب براي ايجاد بيمارستان مشخص گرديده است.
1-9 تعريف واژه ها
يک سيستم اطلاعات جغرافيايي از سخت افزارها و نرم افزارهاي کامپيوتري تشکيل شده است و براي وارد کردن، ذخيره نمودن، بازيابي، تبديل کردن، اندازه گيري، ترکيب، زير مجموعه سازي و داده هاي مکاني که رقومي شده و داراي سيستم مختصات مشترک مي ياشند، به کار مي رود (معصومي،1388).
تعريف مکان يابي:منظور از مکان يابي مجموعه اي از اصول است که با توسل به آن امکان بهينه سازي فعاليت هاي خدماتي يا صنعتي (نقطه منطبق بر حداکثر سود با کمترين هزينه)تبيين مي شود(يکاني فرد،1380 ).
فصل دوم
ادبيات و مستندات، چارچوب ها و مباني، سابقه و پيشينه تحقيق
2-1 مقدمه
شناخت توانمندي و قابليت ها يکي از مباحث مهم و اساسي در راستاي تحقق برنامه ريزي مناسب است . از آن جايي که مسائل متنوع و پيچيدگي هاي بسياري در بطن و ميان اجزا و سازنده محيط وجود دارد، لذا تصميم گيري و فرآيند سياست گذاري به منظور استفاده از آن بايستي با در نظر گرفتن و ارزيابي تمامي ابعاد مداخله گر باشد(لشکري و همکاران ،1388). از اين رو است که امروزه تهيه و کاربرد مدل هاي تصميم گيري چند معياره به منظور افزايش دقت در امر برنامه ريزي رواج گسترده اي يافته است چرا که که از طريق آن ها،با توجه به معيارهاي کمي و کيفي متعدد مي توان به انتخاب بهترين گزينه دست يافت (Makowski،2002). يکي از وظايف اساسي و مهم برنامه ريزان شهري و ناحيه اي، تخصيص زمين به کاربري هاي گوناگون شهري با توجه به نقش و کارکرد شهر، اقتصاد شهري و همچنين تاثير و تاثر متقابل کاربري با همديگر است. امروزه مکان گزيني بهينه مراکز خدمات شهري از جمله مراکز بيمارستان از اهميت زيادي برخودار است و برنامه ريزان شهري با مکان گزيني مناسب آن ها، کمک موثري در تامين رفاه و آسايش شهرنشينان کرده و در نتيجه ضمن کمک به تحقق عدالت اجتماعي،گام بلندي را به سمت داشتن شهري پايدار بر مي دارند(پور معلم و همکاران؛1390). سلامت از اساسي ترين حقوق فردي جوامع انساني است؛ که بايد به طور يکسان و به دور از تبعيض براي تمامي افراد جامعه قابل دسترس باشد. رسيدن به اين هدف و تأمين آن نياز به داشتن نيروي انسا ني ماهر و حرفه اي نظير پزشک، پرستار و ساير کادر بهداشتي و درماني همراه ساير منابع داردکه به عنوان سرما يه اي اصو لي سازمانه اي بهداشتي درماني محسوب مي شوند. با اين وجود مشکل اساسي دراين زمينه محدوديت منابع در مقابل نيازهاي نامحدود افراد جامعه است. در اين بين منابع انساني به واسطه ويژگي هاي منحصر به فردخود به عنوان مهمترين درون دادهاي نظا م هاي سلامت شناخته مي شوند. اين نکته که منابع انساني مهمترين منبع موجود بخش سلامت کشورها است مورد اذعان صاحبنظران حوزه سلامت است عرضه خدمات بهداشتي درماني نه تنها به تعداد و فراواني نيروي انساني که به عوامل ديگري مانند انگيز ه هاي کاري آنان و از آن مهمتر نحوه توزيع اين منبع در مناطق مختلف يک کشور است. در اين بين همواره ساير منابع موجود در بخش سلامت مانند پول واعتبارات و نيز تخت و تجهيزات و ساختمان به عنوان مکملي براي نيروي انساني به شمار مي روندکه تعداد و توزيع مناسب و مکفي آنان موجبات هم افزايي در ارائه خدمات سلامتي به شهروندان خواهد شد بحث برابري در توزيع منابع سلامت و تأثير آن بر کميت وکيفيت خدمات ارائه شده مدت هاست که سياستگذاران نظام سلامت را به چالش کشيده و مباحث فراواني پيرامون آن مطرح شد ه است. اهميت حق برخورداري از اين مراقبت ها در ايجاد سلامت فيزيکي ورواني براي انجام فعاليتهاي اجتماعي پرواضح است. اتخاذ سياست هاي مشخص و علمي براي افزايش ميزان منابع بخش سلامت، چگونگي تخصيص و توزيع آنها در بخش بهداشت ضروري به نظر مي رسد(يوسفي،1387). کميت نيروي انساني موجود در بخش سلامت کشورها يک روي سکه و نحوه توزيع آن در مناطق مختلف يک کشور با توجه به ويژگي هاي جمعيت شناسي و بيماري شناسي روي ديگر آن است.سياستگذاري جهت توزيع منابع انساني به ويژه نيروي پزشکي از تصميماتي است که در سطح کلان کشوري و توسط وزارت بهداشت کشورها انجام مي شود؛ و همين امر مستندسازي منظم نحوه توزيع آنرا به يک نگراني دايمي سياستگذاران تبديل کرده است عملکرد کلي نظام سلامت نه تنها به وجود تعداد مطلوب و توزيع مناسب نيروي انساني بلکه به صادق بودن همين دو مقوله در مورد سايرمنابع بخش سلامت وابسته است (يوسفي،1387).
2-2 مکان يابي
فرايندي است که به ارزيابي يک محيط فيزيکي که تامين کننده شرايط و پشتيباني از فعاليت انساني مي پردازد، هدف عمده ارزيابي مکان براي استفاده خاص از زمين، براي اين است که مطمئن شويم در آنجا توسعه و گسترش شهرها فعاليت هاي انسان با توجه به امکانات و محدوديت هاي،محيط زيست طبيعي سازگاري و هماهنگي دارد. مکان يابي بهينه و مناسب زماني امکان پذير است، که محقق بتواند ارتباط علمي و منطقي مناسبي ميان اطلاعات و داده هاي به دست آمده از کارشناسان مرتبط با موضوع مکان يابي با توجه به اولويت ها برقرار سازد (پور محمدي،91) .
انتخاب مکان مناسب براي يک فعاليت در سطح شهر يکي از تصميمات پايداري براي انجام يک طرح گسترده است که نيازمند تحقيق در مکان از ديدگاه هاي مختلف مي باشد؛ از آنجا که مکان يابي نياز به اطلاعات و اهميت زيادي دارد، حجم بزرگي از اطلاعات جزئي براي معرفي مکان هاي مختلف بايد جمع آوري،ترکيب و تجزيه تحليل شوند تا ارزيابي صحيحي از عواملي که ممکن است در انتخاب تاثير داشته باشد صورت پذيرد. بنابراين در مقياش شهر مکان يابي فعاليتي است که قابليت ها و توانايي هاي يک منطقه را از لحاظ وجود زمين مناسب و کافي و ارتباط آن با ساير کاربري هاي شهر براي انتخاب مکاني مناسب براي کاربري خاص مورد تجزيه و تحليل قرار مي دهد(کريمي،1385) .
در طراحي کالبدي يک شهر در انتخاب مکان هاي مناسب براي استقرار هر يک از فعاليت هاي شهري بايد به سه مسئله مهم توجه شود:
الف) سازگاري نوع فعاليت مورد نظر در مکان با فعاليت هاي همجوار.
ب) مطلوبيت مکان براي استقرار فعاليت مورد نظر.
ج)مناسب بودن مکان و فعاليت مورد نظر با نيازهاي منطقه (ظرفيت).(عساکره،1389).
2-3 ويژگي هاي موثر بر مکان يابي
هر نقطه شهري داراي شرايط و مشخصات ويژه اي است که فرايند مکان يابي و نتايج حاصل از آن را تحت تاثير قرار مي دهند و الگوي استقرار خاصي ايجاد مي کنند. از جمله ويژگي هاي در خور توجه در مورد مراکز درماني عبارتند از :
1- اندازه شهر : معمولا مدل هاي مکان گزيني مراکز بيمارستاني در مورد شهرهاي بزرگ به کار گرفته مي شود: يعني شهرهايي که نسبت به نواحي اطراف هم حالت مکان مرکزي دارند .
2- ميزان فشردگي و تراکم بافت شهري، فرم و ساختار کالبدي شهر و شبکه معابر آن
3- ساختار سني- جنسي جمعيت شهر به عنوان عامل تعيين کننده و ترکيب تقاضاي خدمات درماني (غلامعلي زاده،1392).
2-4 انواع مدل هاي مکان يابي به روش کيفي و کمي
2-4-1 مدل کيفي
در مدل کيفي به معرفي و بررسي دو مدل و به بيان معايب و مزاياي هر کدام در مسائل مکان يابي پرداخته مي شود. در روش هاي کيفي همواره چند مکان به عنوان کانديد مطرح بوده و نظر صاحب نظران در خصوص معيارهاي مختلف در مورد آن مکان ها استعلام مي گردد(پورمعلم،1389).
2-4-1-1 نمره دهي
در اين روش از مسئولين، صاحب نظران،کارشناسان و افرادي که تجربياتي در خصوص معيارهاي تعيين محل دارند،نظر خواهي شود، روش کار بدين صورت است که پس از بررسي و صحبت با افراد مختلف و مشخص شدن معيارهاي مهم و اصلي آن گاه در قالب فرم هاي خاصي از افراد صاحب نظر در خصوص اهميت معيارها در مکان هاي مختلف و همچنين ميزان اهميت معيارها نسبت به يکديگر سوال مي شود. اغلب محدوده نمره دهي در اين روش بين 0 تا 100 مي باشد. پس از جمع آوري فرم ها، معيارها به ترتيب اهميت از بالا به پايين ليست شده و مقادير اختصاص يافته به هر مکان در آن معيارها نيز در مقابل معيارهاي متناظر آورده مي شود و در نهايت با جمع نمرات اختصاص يافته به هر مکان در معيارهاي مختلف وزن هر مکان تعيين خواهد شد و با مقايسه وزن مکان هاي مختلف با يکديگر مکان مناسب انتخاب مي گردد. از مزاياي اين روش سادگي و عدم نياز به آموزش خاصي به مصاحبه شونده مي باشد و از مشکلاتي که اين روش دارد آن است که فقط در مسائل ساده مي توان از آن استفاده کرد در صورتي که تعداد مکان هاي مورد بررسي زياد باشد کار براي پاسخ دهنده مشکل و پر خطا خواهد گرديد در صورتي که تعداد پاسخ دهنده نيز زياد گردد، اختلافات قابل ملاحظه اي در نمره هاي ارائه شده مشاهده خواهيد گرديد(پورمعلم،1389).
2-4-1-2 روش فازي
از ديگر روش هاي کيفي مورد استفاده در مسائل مکان يابي مي توان به روش فازي اشاره نمود. نگرش روش فازي به مسائل فازي به صورت صفر يا يک نمي باشد بلکه در اين روش به مقادير تقريبي يا کيفي حد فاصل صفرتا يک نيز پرداخته مي شود در اين روش براساس توابع عضوي مختلف با دامنه تغييرات مختلف به هر کدام امتياز کيفي عددي را در حد فاصل صفر تا يک نسبت داده و براساس آن به مقايسه معيارها و گزينه ها با يکديگر مي پردازد.
از مزاياي اين روش آن است که مي توان فرآيند تصميم گيري براي انتخاب يک مکان را به سطوح مختلف مانند معيارهاي اصلي، فرعي و گزينه ها تبديل کرده و در اين مورد محدوديتي وجود ندارد و به دنبال آن با تعريف توابع عضوي مختلف مي توان سلايق تمامي افراد در نمره دهي را لحاظ نمود. از مشکلاتي که در اين روش ممکن است پيش آيد آن است که با توجه به بزرگ شدن ابعاد مسئله، حل مسئله نيازمند برنامه کامپيوتري متناسب بوده و اغلب اين کار مشکل و هزينه بر خواهد شد. از ديگر معايب اين روش مي توان عدم تشخيص سازگاري در داده هاي پاسخ دهنده گان اشاره نمود. منظور از سازگاري در داده ها نبود تضاد در نمرات يا وزن هاي تخصيص داده شده مي باشد (پورمعلم،1389).
2-4-2 مدل کمي
روش هاي کيفي به طور قابل توجهي تحت تاثير نظرات شخصي افراد تصميم گير مي باشد و بدين علت همواره ما را به سوي جواب بهينه رهنمون نمي سازد در نقطه مقابل روش هاي کمي مي باشد. اين روش ها با کمک گيري از ابزار بهينه سازي رياضي به تعيين دقيق مکان هاي بهينه مي پردازد. در اين بخش مسئله مکان يابي در دو بخش مستقل مورد بررسي قرار مي گيرد (پورمعلم،1389).
* بخش اول: به موضوع مکان يابي بر روي صفحه.
* بخش دوم: به موضوع مکان يابي بر روي شبکه.
2-4-2-1 مدل هاي مکان يابي روي سطح
موضوع مکان يابي روي صفحه در رشته صنايع کاربرد زيادي دارد. مکان يابي صنعتي، تصفيه خانه و برخي از مراکز دولتي از اين طريق انجام مي گيرد.
2-4-2-2 مدل هاي مکان يابي روي شبکه
به منظور مکان يابي تسهيلات بر روي شبکه،پرداخته مي شود و مشخصات آن عبارتند از:
1- فضاي قابل قبول در شبکه از کمان ها و گره ها تشکيل شده است.
2- فواصل بين گره ها براساس زمان يا مسافت مي باشد، زمان و مسافت به شکل کوتاه ترين بين دو گروه تعريف مي شود (پورمعلم، 1389).
2-5 انواع مراکز خدمات درماني
بر حسب شعاع عملکرد و امکانات، مراکز خدمات درماني به انواع مختلف تقسيم بندي مي شوند.
تقسيم بندي هاي مختلفي در قبال مراکز خدمات درماني در کشورهاي مختلف حاکم است، برخي از مراکز ارائه دهنده خدمات بهداشتي و درماني در سطح شهرها عبارتست از: درمانگاه، کلينيک، پلي کلينيک، داروخانه، پايگاه بهداشتي- درماني، بيمارستان، پايگاه ثابت اورژانس و موسسات فيزيوتراپي، آزمايشگاه ها، مطب پزشکان و … از ديگر مراکز درماني فعال در سطح شهرها مي باشند.
2-5-1 اراضي خدمات درماني
خدمات درماني امروزه بعنوان يکي از زير ساخت هاي شهري در جهت توسعه نواحي مطرح و براساس مراتب شهري به شرح زير قرار دارند.
* اراضي خدمات درماني رده محله: شامل بخش هاي ترزيقات و مطب هاي عمومي.
* اراضي خدمات درماني رده ناحيه: شامل مراکز بهدشت خانواده، داروخانه ها، کلينيک و مطب هاي تخصصي.
* اراضي خدمات درماني رده منطقه: شامل درمانگاه ها، مراکز درماني



قیمت: تومان


پاسخ دهید