2-3-3 نقش مایه های گیاهی……………………………………………………………………………………………………………………………….13
2-3-4 نقش مایه های هندسی………………………………………………………………………………………………………………………….. 14
2-3-5 نقش مایه خطی (خط نگاره)…………………………………….. …………………………………………………………………………15
2-4 تکنیک های تزیینات معماری…………………………………………………………………………………………………………………………….19
2-4-1 آجر و سنگ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..20
2-4-2 گچ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………21
2-4-3 کاشی و سرامیک……………………………………………………………………………………………………………………………………. 24
2-4-4 نقاشی دیواری…………………………………………………………………………………………………………………………………………..24
فصل سوم: معرفی بنای مسجد کبود و مسجد شیخ لطف الله
3-1 تاریخچه تبریز…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….26
3-2 شیوه معماری آذری……………………………………………………………………………………………………………………………………………27
3-2-1 بناهای سبک آذری…………………………………………………………………………………………………………………………………28
3-3 مختصری از دولت قره قویونلو……………………………………………………………………………………………………………………………29
3-4 نقش دولت قره قویونلو در تاریخ هنر ایران………………………………………………………………………………………………………..31
3-5 معماری در دوره قره قویونلو……………………………………………………………………………………………………………………………….32
3-6 مسجد کبود………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..33
3-7 بررسی نقوش مسجد کبود تبریز……………………………………………………………………………………………………………………….36
3-8 تاریخچه اصفهان………………………………………………………………………………………………………………………………………………..68
3-9 شیوه معماری اصفهانی………………………………………………………………………………………………………………………………………68
3-9-1 بناهای سبک اصفهانی……………………………………………………………………………………………………………………………68
3- 10 مختصری از دولت صفوی…………………………………………………………………………………………………………………………….70
3-11 نقش دولت صفوی در تاریخ هنر……………………………………………………………………………………………………………………72
3-12معماری در دوره صفوی………………………………………………………………………………………………………………………………….73
3-13 مسجد شیخ لطف الله………………………………………………………………………………………………………………………………………74
3-14 بررسی نقوش مسجد شیخ لطف الله اصفهان…………………………….. ………………………………………………………………….77
فصل چهارم: مقایسه تطبیقی مسجد کبود و مسجد شیخ لطف الله

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-1 مقایسه تطبیقی نقوش مسجد کبود تبریز و شیخ لطف الله اصفهان……………………………………………………………..106
4-2 مقایسه تطبیقی طراحی و مصالح…………………………………………………………………………………………………………………..108
4-2-1 کاشی کاری…………………………………………………………………………………………………………………………………………..108
4-2-2 خط و خوشنویسی……………………………………………………………………………………………………………………………….109
4-2-3 آجر……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….110
4-2-4 سنگ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….111
4-2-5 معماری و پلان…………………………………………………………………………………………………………………………………….112
4-3 شباهت ها و تقاوت های نقوش………………………………………………………………………………………………………………………113
4-3-1 اسلیمی دهن اژدری……………………………………………………………………………………………………………………………..113
4-3-2 اسلیمی ماری………………………………………………………………………………………………………………………………………..113
4-3-3 اسلیمی برگی………………………………………………………………………………………………………………………………………..113
4-3-4 اسلیمی خرطومی………………………………………………………………………………………………………………………………….114
4-3-5 چنگ یا پیچک…………………………………………………………………………………………………………………………………….115
4-3-6 یایه اسلیمی و سراسلیمی…………………………………………………………………………………………………………………….116
4-3-7 برگ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………116
4-3-8 برگ مو………………………………………………………………………………………………………………………………………………..121
4-3-9 غنچه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….121
4-3-10 گل های گرد………………………………………………………………………………………………………………………………………126
4-3-11 گلبرگ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………126
4-3-12 گل های شاه عباسی……………………………………………………………………………………………………………………………130
4-3-13 گل های خاص مسجد کبود………………………….. …………………………………………………………………………………134
4-3-14 ترنج………………………………………………………………………………………………………………………………………………………134
4-3-15 قاب……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….135
4-3-16 حاشیه………………………………………………………………………………………………………………………………………………….135
4-3-17 گره چینی…………………………………………………………………………………………………………………………………………. 136
نتیجه گیری و پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………………..166
فصل پنجم: نشانه چیست؟
5-1 نشانه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 162
5-2 نماد و نشانه در طول تاریخ……………………………………………………………………………………………………………………………..169
5-3 نشانه (لوگو) …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….170
5-4 ویژگی‌های بصری نشانه…………………………………………………………………………………………………………………………………..170
5- 5 نشان……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….171
5-5-1تطور نشانه از شمایل به سوی نماد……………………………………………………………………………………………………….171
5-6 نماد ها و احساسات…………………………………………………………………………………………………………………………………………171
5 – 7 استفاده از رنگ؛ در طراحی نشانه……………………………………………………………………………………………………………….171
5-8 انواع نشانه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………172
5-8-1 نشانه ی نمایه ای indexi que ……………………………………………………………………………………………………….172
5-8-2 نشانه شمایلی iconique ………………………………………………………………………………………………………………….172
5 -8-3 نشانه نمادین symbolique …………………………………………………………………………………………………………..172
5-8-4 نشانه‌ تصریحی و تلویحی……………………………………………………………………………………………………………………….172
5-9 اهمیت انتخاب قالب و نوع آن در طراحی آرم ………………………………………………………………………………………………..173
5-9-1 انواع آرم…………………………………………………………………………………………………………………………………………………173
5-9-2 آرم نوشتاری logo type ………………………………………………………………………………………………………………….173
5-9-3 آرم شمایلی logo iconique یا ico type …………………………………………………………………………………174
5-9-4 آرم تلفیقی logo mixte …………………………………………………………………………………………………………………..175
5-10 نشانه‌های ترسیمی ……………………………………………………………………………………………………………………………………….175
5-11 نمادها و ارتباطات بین‌الملل ………………………………………………………………………………………………………………………….175
5-11-1نشانه های تجاری………………………………………………………………………………………………………………………………..176
فهرست منابع مطالعاتی………………………………………………………………………………………………………………………………………….177
پروژه عملی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………184
چکیده لاتین……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………190
فهرست تصاویر
5-277 آرم نوشتاری. (منبع: برگرفته از سایت/www.persianGFX.com)……………………………………………………..174
5-278 آرم شمایلی. (منبع: برگرفته از سایت/www.persianGFX.com)………………………………………………………174
5-279 آرم شمایلی-نمادین. (منبع: برگرفته از سایت/www.persianGFX.com)…………………………………………174

4-1 پلان مسجد شیخ لطف الله اصفهان(منبع:سایت میراث فرهنگی www.Isfahan cht.ir )…………………………111
4-2 پلان مسجد کبود تبریز(منبع:سایت میراث فرهنگی www.Isfahancht.ir)………………………………………………111
شکل3-1تا شکل4-263………………………………………………………………………………………………………………………………………. 136-36
تصویر3-29تا تصویر4-304……………………………………………………………………………………………………………………………….. 136-36
طرحهای6- 1 تا 6– 16……………………………………………………………………………………………………………………………………189-186
فهرست جداول
جدول شماره 1. اسلیمی دهن اژدری……. ……………………… …………………………………………………………………………………………137
جدول شماره 2. اسلیمی ماری……………………………………………………………………………………………………………………………………138
جدول شماره 3. اسلیمی برگی…………………………………………………………………………………………. ………………………………………138
جدول شماره 4. اسلیمی خرطومی……………………………………………………………………………………………………………………………..139
جدول شماره 5. چنگ یا پیچک…………………………………………………………………………………………………………………………………142
جدول شماره 6. پایه اسلیمی………………………………………………………………………………………………………………………………………143
جدول شماره 7. برگ……………………………………………………………………. ……………………………………………………………………………147
جدول شماره 8. برگ مو…………………………………………………………………………………………………………………………………………….149
جدول شماره 9. غنچه………………………………………………………………………………………………………………………………………………..151
جدول شماره 10. گل های گرد………………………………………………………………………………………………………………………………….154
جدول شماره 11. گل های شاه عباسی………………………………………………………………………………………………………………………159
جدول شماره 12. گل های مخصوص مسجد کبود تبریز…………………………………………………………………………………………..161
جدول شماره 13. ترنج….. ………………………………………………………………………………………………………………………………………….162
جدول شماره 14. قاب………………………………………. ……………………………………………………………………………………………………..163
جدول شماره 15. حاشیه……… …………….. ………………………………………………………………………………………………………………….165
جدول شماره 16. گره چینی………………………………………………………………………………………………………………………………………165

فصل اول
کلیات و پیشینه تحقیق

1-1 تعریف مساله
تداوم در نقوش معماری ایرانی یک روند چند هزار ساله داشت که در هر دوره بر طبق مذهب و دین و نوع مصالح ساختمان دچار تحولاتی می شد. ولی در کل نمادهای کهن باستان و باستانی ایرانی تکرار می شد.
با ظهور مکتب تیموری و گسترش کاشی کاری در معماری این روند در دوره صفوی به نقطه اوج خود رسید. ولی دوره صفوی هم مثل سایر دوران ایران در زمینه هنر و معماری در ادامه دوران قبل از خود بود. که در این بین معماری دوره قره قویونلو (مکتب آذری) در زمینه تزیینات بیشترین تاثیر را در معماری صفوی گذاشت. در این بین شباهت های بسیاری در کاشی کاری های مسجد کبود و مسجد شیخ لطف الله می توان شاهد بود.
مسجد شیخ لطف الله به عنوان گنجینه ای از تزیینات معماری در زمینه های مختلف تزیینی خط، نقوش گیاهی و هندسی و همچنین قاب بندی که در نقوش صورت می گرفت تحت تاثیر مسجد کبود بوده است. با توجه به ریشه آذربایجانی خاندان صفوی می توان گفت همانطور که قدرت گیری خاندان صفوی از آذربایجان شروع و در اصفهان به اوج رسید. در زمینه معماری نیز مکتب آذری (مسجد کبود) را در اصفهان در قالب شیخ لطف الله به اوج رساندند.
1-2 ضرورت و اهمیت تحقیق
با توجه به تداوم نقوش در تزیینات معماری لزوم توجه به تزیینات معماری در دوره قره قویونلو به عنوان یک پل ارتباطی بین معماری تیموری و معماری صفوی مهم به نظر می رسد که همیشه نادیده گرفته می شود. عناصر و نقش مایه های تزیینی بدیع و غنی مسجدکبود و مسجد شیخ لطف الله عاملی گردیده که هریک از این بناها در زمان خویش به شاهکار هنری دوره تاریخی خود مبدل شوند. به همین جهت توجه و مطالعه ی بصری نقوش این دو مکان که براساس هندسه و تناسبات طراحی شده این امکان را می دهد. با بررسی و بهره گرفتن از نقوش آثاری را خلق نمود که دارای ویژگی های سنتی و مذهبی باشد. با پدید آوردن چنین آثاری می توان بیشترین ارتباط را با مردم برقرار کرد که در برگیرنده صنایع هنری و دوران اسلامی ایران باشد.
1-3 سوالات تحقیق
سوالاتی که این پژوهش در پی پاسخگویی آنها می باشد با یک نگاه کلی عبارتند از:
– تاثیر سنت های ایرانی در شکل گیری و همانندی نقوش مسجد کبود و شیخ لطف الله چیست؟
– آیا نقوش مسجد شیخ لطف الله تحت تاثیر مسجد کبود بوده است؟
– با وجود شباهت بسیار علت تفاوت های زیاد این دو بنا ناشی از چیست؟
1-4 فرضیات تحقیق
_ معماری و نقوش دوره صفویه تحت تاتیر دوره قره قویونلوها بوده و با توجه به این که دوره صفویه در برخی موارد نیز تحت تاثیر دوره ترکان بوده که از جمله شیعه شدن را می توان ذکر کرد.
_ نقوش مسجد شیخ لطف الله از نقوش مسجد کبود الهام گرفته و تاثیر خطوط و فرم ها را در این مسجد می توان دید. به ویژه اوج شباهت را در نقوش پایه صحن مسجد کبود و نقوش طاق نمای گنبد خانه مسجد شیخ لطف الله که با زمینه نخودی رنگ است می توان دید. نقوش طاق نمای گنبد خانه برگرفته از نقوش پایه صحن مسجد کبود است. ولی این دو بنا دارای تفاوت هایی نیز می باشند.
_ تفاوت های موجود در این دو بنا را می توان با این فرض بیان نمود یکی بعد زمانی نزدیک به150 سال که بین ساخت این دو مسجد می باشد. نیز توجه به این که دو بنا در دو ناحیه مختلف آب و هوایی ساخته شده اند. همچنین مکتب های هنری موجود در این شهرها بی تاثیر نبوده، نکته قابل توجه این است که هنر اصفهان ریشه در مکتب سلجوقی دارد و هنر تبریز به هنر ایلخانیان برمی گردد.
1-5 اهداف تحقیق
هدف اصلی که این پژوهش دنبال می کند عبارتند از:
_ بررسی و تطبیق نقوش دو بنای تاریخی مسجد کبود تبریز و مسجد شیخ لطف الله اصفهان.
_شناخت قابلیت های گرافیکی نقوش و رسیدن به آرم هایی فرهنگی که از ریشه و فرهنگ ملی و دینی خود جامعه باشد.
_جمع آوری نقوش مسجد کبود تبریز و مسجد شیخ لطف الله اصفهان واجرا برداری و آنالیز آنها.
هدف فرعی که این پژوهش نیز عبارتند از:
_ بررسی دو دوره تاریخی از نظر مکان و جغرافیا و پیشینه ی فرهنگی.
_شناخت اسلیمی و ختایی و آرایه های تریینی.
در مجموع هدف کلی بررسی بصری و جمع آوری نقش مایه های مسجد کبود تبریز و مسجد شیخ لطف الله اصفهان می باشد. این تطبیق و تحلیل نقش مایه ها جهت بهره گیری از قابلیت های بصری نقوش در خلق آثار هنری می باشد.
1-6 روش انجام تحقیق و روش گردآوری اطلاعات و ابزار آن
با توجه به قدمت، اهمیت و تاریخی بودن مسجد کبود تبریز و مسجد شیخ لطف الله اصفهان این پژوهش از نوع تاریخی توصیفی بوده و اطلاعات حاصل را از طریق کتابخانه ای و میدانی و با حضور در محل مورد نظر و مشاهده و تجربه شخصی جمع آوری گردیده است. اطلاعات تصویری و نقوش و نقش مایه های جامعه آماری با استفاده از تکنیک عکاسی با حضور در محل تهیه شده اند. تمامی تصاویر به غیر از آنهایی که منابعشان ذکر شده توسط نگارنده تهیه شده اند. در مرحله ی بعد عکس ها و نقوش نیز با استفاده از برنامه های گرافیکی آنالیز شده است.
1-7 پیشینه تحقیق
در هیچ رساله یا کتابی به طور مستقل یا غیر مستقیم این دو بنا که در دو دوره تاریخی متفاوت ساخته شده به این صورت مورد مقایسه قرار نگرفته است.
منابع بسیاری به معرفی این بناها و دوره ی تاریخی پرداخته اند اما این دو بنا را مقایسه نکرده اند. چندی از منابع مورد استفاده عبارتند:
– ترابی طباطبایی، جمال، نقش ها و نگاره های مسجد کبود تبریز، نشریه موزه آذربایجان شرقی، شماره4، مهر1348.
– کیانی، محمدیوسف، تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، چاپ دوم، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت)، تهران،1377.
– اپهام پوپ، آرتور و آکرمن، فیلیس و شرودر، اریک، اقتباس و نگارش پرویز ناتل خانلری، شاهکارهای هنر ایران، چاپ سوم، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1383.
– سلطانزاده،حسین، تبریز خشتی استوار در معماری ایرانی، چاپ اول، چاپ صهبا، تبریز، 1376.
– نجم آبادی، محمدحسین، مسجد شیخ لطف الله و ویژگیهای آن، چاپ دوم، نشر فرزان روز، تهران، 1381.
– پیرنیا، محمد کریم، تدوین غلامحسین معماریان، سبک شناسی معماری، چاپ چهارم، انتشارات سروش دانش و معمار، تهران، 1384.
– و . . .
1-8 چگونگی انجام پروژه عملی
در این پژوهش عکس هایی که از نقوش گرفته شده به وسیله نرم افزارهای گرافیکی به صورت خطی آنالیز شده و در راستای طراحی نشانه استفاده شده است. روند پروژه عملی را به صورت مختصر می توان این گونه بیان نمود: بعد از عکاسی از نقوش هر دو بنا به اجرا برداری و آنالیز نقوش پرداخته شده است. با تغییراتی که بر روی نقوش آنالیز شده صورت داده آنها را به آرم هایی تبدیل نموده که در جامعه امروزی مورد نیاز و کاربردی باشد. در کنار هر آرم عکس نقش و آنالیز خطی آورده شده که این روند را به صورت تصویری نشان می دهد.

فصل دوم
معماری و تزیینات


2-1 معماری ایران در دوره اسلامی
مورخان اسلامی چون بیهقی، ابن خلدون و خواجه رشیدالدین، مطالب بسیاری درباره معماری و معماران نوشته اند. برخی از آنها در رابطه با اطلاع معماران از علوم ریاضی و هندسه خبر می دهند و اینکه معماران در احداث بناها از هر چیز به طراحی و نقشه کشی مبادرت می ورزیدند. فارابی فیلسوف بزرگ ایران در رابطه با معماری می گوید، معماری مبتنی بر «علم الحیل» است و حیل، مهارت، هنر و فنی است که با کار استادانه و هنرمندانه در اشکال هندسی نشان داده می شود. او همواره هندسه را مبنای کار معماران می دانسته و عنوان مهندس را که خطاب به بسیار ماهر و استاد می گفتند برگرفته از مفهوم هندسه دان و ناشی از علم او به هندسه می داند.[1] بناهای دینی و آیینی ایران باستان در طول تاریخ چند هزار ساله خود هم از جهت شکل، حجم، بدنه، نما و ابعاد اصلی و هم از لحاظ نقش و نگاره ها و ریزه کاری های تزیینی همواره تجسم آگاهانه اعتقادها، رمزها و نمادهایی بوده است که آدمیان در تلاش همیشگی خود برای تخسیر طبیعت می آفریده اند. در این خط اتصال نمادین میان زمین و آسمان از همه نشانه ها استفاده می شده است. تمامی هنرمندان به مفهوم راستین در خدمت جامعه بوده اند و پندار «هنر برای هنر» مفهومی نداشته است.[2] معماری ایران با توجه به نیازهای مردمان خود براساس شرایط جغرافیایی و اقلیمی ساکنان هر منطقه در گوشه ای از ایران دارای ساختاری متناسب با طبیعت و خلق و خوی مردم آن مکان است. طراحی و ساخت کلی آن نیز در طول تاریخ روندی آهسته و پیوسته را طی کرده و در هر دوره دارای مشخصه ها، ویژگی های مخصوص به خود بوده و دارای وجوه مشترکی از کل سرزمین ایران است. این روند تاریخی اوج های درخشانی را در هر یک از سبک های مشخص شده در دوره های مختلف تاریخی به یادگار گذاشته است. استاد محمد کریم پیرنیا سبک های معماری ایران را بر اساس شش شیوه قابل بررسی می دانند که در طول تاریخ کهن ایران به طرزی شگفت به دنبال هم به طور پیوسته پدیدار گشته اند. می توان این شش شیوه را بر پایه ی خواستگاهشان این چنین نامیده: پارسی و پارتی که در پیش از اسلام به وجود آمدند و سبک های خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی که پس از اسلام به پیوسته روند تکامل خود طی کردند.[3] شیوه پارسی، نخستین شیوه ی معماری ایران است که روزگار هخامنشیان تا حمله اسکندر به ایران، یعنی از سده ی ششم پیش از میلاد تا سده ی چهارم پیش از میلاد را در بر می گیرد و نام آن برگرفته از قوم پارس است. شیوه پارتی نیز، پس از حمله اسکندر به ایران پدیدار شده و در دوره اشکانی، ساسانی، صدر اسلام و در برخی جاها حتی بعد از اسلام تا سده ی سوم و چهارم هـ. ق دنبال شده است. نام این شیوه نیز از قوم پارت که یکی از شاخه های نژاد آریایی– ایرانی است گرفته شده است.[3] شیوه خراسانی اولین شیوه معماری است که بعد از اسلام به وجود آمد. این شیوه از سده ی نخست تا سده ی چهارم هـ. ق ادامه یافت. سرزمین خراسان که زادگاه نخستین نمونه های هنر و معماری اسلامی بوده شاهد بیشترین دگرگونی های فرهنگی مربوط به این دوره است، دلیل نامگذاری این سبک با عنوان خراسانی نیز همین مسئله می باشد.[3] شیوه رازی چهارمین شیوه معماری ایران است که همه ویژگی های خوب شیوه های پیشین را به بهترین گونه دارا می باشد. در این شیوه نغزکاری شیوه پارسی، شکوه شیوه پارتی و ریزه کاری شیوه خراسانی با هم پدیدار می شود. آغاز کار این شیوه هر چند از شمال ایران بوده، اما در شهر ری پا گرفته و بهترین ساختمان ها در آن شهر ساخته شده اند. متاسفانه در پی غارت شهر به دست محمود غزنوی این یادگارها از میان رفته اند. این شیوه از زمان آل زیار شروع و در زمان های آل بویه، سلجوقی، اتابکان و خوارزمشاهیان ادامه پیدا می کند. توضیح این نکته لازم است که در اواخر سبک خراسانی بناهای داریم که بیشتر به شیوه رازی شباهت دارد از جمله این شاهکارها بنای مقبره امیراسماعیل سامانی، مزار ارسلان جاذب و مناره ایّاز است که با وجود اشتراک زمانی که شیوه خراسانی دارند از بناهای اولیه شیوه رازی می باشند.[3] سرزمین خراسان که عمدتاً تحت نفوذ فرهنگ آسیای مرکزی بوده، در اوایل قرن سیزدهم میلادی در نتیجه غارت و تجاوز مغول خسارات عمده ای را متحمل گردید. اما در اوایل قرن چهاردهم میلادی زندگی اجتماعی در آسیای میانه کم و بیش احیا شد و این امر امکان پیشرفت مجدد فرهنگ و هنر را مهیا کرد.[4]

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید